Bài 1 - Nhận diện thủ đoạn, bảo vệ niềm tin
Khi sự thật bị đặt giữa “ma trận” thông tin
Trong xã hội số, chỉ với một chiếc điện thoại hay máy tính, một sự việc vừa xảy ra có thể nhanh chóng trở thành tâm điểm trên mạng xã hội. Không gian mạng mở rộng là cơ hội để người dân phản ánh, giám sát, đặt câu hỏi và bày tỏ chính kiến, nhưng cũng khiến thông tin chưa được kiểm chứng dễ đi trước sự thật. Tin giả không nhất thiết hoàn toàn bịa đặt, mà có thể được tạo nên từ một chi tiết bị tách khỏi bối cảnh, hình ảnh cũ gắn với sự kiện mới, phát biểu cắt ghép hoặc con số chưa xác thực. Khi bị dẫn dắt bởi cảm xúc và suy diễn, những thông tin ấy rất dễ bị nhầm tưởng là sự thật.
Hãy kiểm chứng thông tin trước khi bình luận, chia sẻ trên mạng xã hội, góp phần lan tỏa thông tin chính xác, tích cực. (Ảnh minh họa)
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội. Vì vậy, trước những dấu hiệu bất thường tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, việc học sinh, phụ huynh và dư luận đặt câu hỏi, đề nghị làm rõ là chính đáng. Tuy nhiên, cần cảnh giác từ một vụ việc cụ thể suy diễn thành sai phạm trên diện rộng; từ nghi vấn biến thành kết luận; từ trách nhiệm của cá nhân quy chụp cho cả hệ thống. Một cá nhân sai phạm không đồng nghĩa cả hệ thống sai phạm; một hạn chế không thể là căn cứ phủ nhận toàn bộ nỗ lực quản lý. Khi sự việc chưa có kết luận chính thức, suy đoán không thể thay thế sự thật.
Ba thủ đoạn thường được sử dụng
Thứ nhất, giật tít, cường điệu hóa để dẫn dắt cảm xúc. Những tiêu đề gây sốc, cụm từ như “chấn động”, “bí mật”, “sự thật bị che giấu” dễ thu hút sự chú ý hơn thông tin được trình bày đầy đủ, khách quan. Hình ảnh được lựa chọn có chủ ý, video cắt ghép, phát ngôn bị tách khỏi bối cảnh hoặc những khẳng định khi vụ việc chưa được xác minh có thể kích thích phẫn nộ, lo lắng, nghi ngờ. Khi cảm xúc lấn át lý trí, người dùng rất dễ vô tình trở thành “mắt xích” khuếch tán thông tin sai lệch.
Thứ hai, đánh tráo giữa hiện tượng và bản chất. Một trường hợp cá biệt bị nâng thành vấn đề phổ biến; một sai sót bị sử dụng để phủ nhận toàn bộ kết quả; trách nhiệm của một cá nhân bị quy chụp cho cả cơ quan, tổ chức. Từ câu hỏi “điều gì đã xảy ra?”, người tiếp nhận bị dẫn dắt đến kết luận “mọi thứ đều sai”, trong khi giữa nghi vấn và kết luận là cả một quá trình xác minh bằng chứng.
Thứ ba, tạo dựng “người trong cuộc” để tăng độ tin cậy giả tạo. Tài khoản tự nhận là giáo viên, phụ huynh, cán bộ hay “người biết nội tình” không thể thay thế chứng cứ. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI), hình ảnh, giọng nói, video giả ngày càng tinh vi, khiến nguyên tắc “thấy là tin” trở nên nguy hiểm. Thông tin sai lệch vì thế không chỉ là “chuyện trên mạng”. Nó có thể xâm phạm danh dự, uy tín, gây hoang mang, kích động chia rẽ và làm suy giảm niềm tin xã hội. Càng giống thật, càng phải kiểm chứng kỹ; càng gây sốc, càng cần bình tĩnh trước khi chia sẻ.
Không gian mạng không nằm ngoài pháp luật
Pháp luật Việt Nam ngày càng hoàn thiện các quy định điều chỉnh hoạt động trên môi trường số. Nghị định số 174/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, bổ sung các quy định xử phạt trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin, trong đó có các hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên mạng xã hội. Theo nội dung được cung cấp, hành vi vi phạm thuộc nhóm này có thể bị xử phạt từ 20 đến 30 triệu đồng.
Lực lượng Công an xã Lũng Cú tuyên truyền pháp luật, góp phần nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành cho người dân. (Ảnh Công an xã Lũng Cú).
Theo Thượng tá Đào Trung Dũng, Trưởng Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao (Công an tỉnh), thời gian qua, lực lượng Công an trong tỉnh đã kịp thời phát hiện, xác minh và xử lý nhiều trường hợp đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng xã hội: Công an xã Minh Quang xử phạt 7,5 triệu đồng một trường hợp; Công an xã Bằng Hành xử phạt 5 triệu đồng một trường hợp; Công an phường Minh Xuân xử phạt 12,5 triệu đồng đối với trường hợp chia sẻ thông tin sai sự thật, xuyên tạc trên Facebook; một trường hợp vi phạm lần đầu được Công an xã Yên Nguyên nhắc nhở, giáo dục, yêu cầu gỡ bỏ nội dung và cam kết không tái phạm... Việc Công an tỉnh Tuyên Quang công khai xử lý các trường hợp vi phạm là thông điệp rõ ràng, khẳng định không gian mạng không nằm ngoài pháp luật; mọi hành vi vi phạm đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Đằng sau mỗi trường hợp xử lý là một bài học về trách nhiệm khi sử dụng mạng xã hội, một cú nhấp chuột cũng có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý. Thiếu tá Ma Văn Luân, Trưởng Công an xã Hồng Thái cho biết, qua xác minh, lực lượng Công an xác định tài khoản đăng tải thông tin sai sự thật do ông C.T.T., trú tại xã Hồng Thái, quản lý. Ông C.T.T. thừa nhận do thiếu hiểu biết đã chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng. Công an xã lập biên bản, xử phạt vi phạm hành chính 7,5 triệu đồng. Sau tuyên truyền, ông tự giác gỡ bỏ nội dung vi phạm, nhận thức rõ trách nhiệm và cam kết không tái phạm. Xử lý vi phạm vì thế không chỉ để răn đe, mà còn nhằm nâng cao ý thức, hình thành văn hóa ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng.
Phản biện khác với xuyên tạc
Một xã hội dân chủ, pháp quyền không thể thiếu phản biện. Người dân có quyền đặt câu hỏi, phản ánh bất cập, yêu cầu giải trình và đề nghị cơ quan chức năng làm rõ những vấn đề quan tâm. Những ý kiến có căn cứ, mang tinh thần xây dựng cần được lắng nghe, tôn trọng. Tuy nhiên, phản biện phải dựa trên sự thật. Biến thông tin chưa kiểm chứng thành kết luận, cắt ghép nội dung làm sai lệch bản chất, lấy một trường hợp cá biệt để quy chụp cả hệ thống hay lợi dụng bức xúc để kích động, chia rẽ thì không còn là phản biện xây dựng. Ranh giới ấy không nằm ở việc “thuận” hay “không thuận” với một quan điểm, mà ở thái độ đối với sự thật. Phản biện hướng tới làm rõ vấn đề và tìm giải pháp; xuyên tạc thường lợi dụng một phần sự thật để dẫn dắt dư luận theo kết luận có sẵn.
Một sự cố cần được xác minh; sai phạm phải được xử lý; bất cập phải được khắc phục. Với vụ việc liên quan kỳ thi tốt nghiệp THPT tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang cần tiếp tục làm rõ khách quan, đúng quy định, bảo đảm quyền lợi chính đáng của học sinh; đồng thời xử lý nghiêm hành vi lợi dụng mạng xã hội để lan truyền thông tin sai sự thật.
Mỗi người dùng mạng xã hội trước thông tin gây sốc, hãy kiểm tra nguồn, bối cảnh và mức độ xác thực. Chỉ vài giây kiểm chứng có thể ngăn thông tin sai lan đến hàng nghìn người. Bảo vệ sự thật chính là góp phần bảo vệ niềm tin xã hội.
Ngô Hùng, Vũ Kiên
